كمتر به دوره‌هاى پيش از آن يعنى دوره‌هائى كه پس از دورهء شكوفائى علم و انديشه در جهان اسلام بر اين مرزوبوم گذشت و مقدمات انحطاط فكرى و فرهنگى را در آن زمان كه خود پيش‌درآمدى براى دوران مغول بود فراهم ساخت توجه شده . با آن كه توجه به آن دوره‌ها و شناخت علل و عواملى كه چنان اثرى از خود بر جاى گذاشتند براى راه‌يابى به ريشه‌هاى تاريخى آن انحطاط عام و شاملى كه در دوران مغول همه‌گير شد و آثار آن تا امروز هم هنوز در برخى از جوامع كنونى باقى مانده است كمال ضرورت را دارد . و به‌هرحال چون در اين باره هم پيش از اين در جاى ديگر مطالبى هرچند به اجمال ذكر شده در اين‌جا تنها به يادآورى آن اكتفا مىشود « 1 » . اين توضيح با آن‌كه كمى به تفصيل گرائيد از آن‌رو لازم آمد تا هم دوره‌هاى مختلفى كه به تناوب بر اين مرزوبوم گذشته و اثرى كه بر تاريخ آن گذاشته‌اند تا حدى شناخته شوند و هم اين نكته در پايان آن يادآورى شود كه آنچه در اين جستجو كه براى يافتن پايه‌هاى علمى نظام آبيارى و شيوه احداث قنات مورد مراجعه بوده طبعا آن دسته از مآخذ معتبر تاريخى بوده است كه مطالب آنها يا حكايت از وضع اين حرفه و فن در ايران پيش از اسلام داشته و يا به دوران شكوفائى علم و انديشه در جهان اسلام بازمىگردد و در هردو حال پيش از دوره‌هاى انحطاط انديشه و علم در اين ديار است . و به همين‌سبب در آنها از نظام آبيارى و شيوه احداث قنات همچون حرفه و فنى داراى اصول و قواعدى كه بايد آنها را به درس آموخت و دانش و هنرى كه در تاريخ علوم اسلامى يادگار نمايانى از خود به جاى گذاشته است ياد مىشود . * * *

--> ( 1 ) . و آن گفتارى است از نويسنده اين سطور با عنوان « سير انديشه و علم در جهان اسلام تا زمان ابو ريحان و پس از آن » كه در كتاب يادنامهء بيرونى كه مجموعه‌اى است از سخنرانيهاى فارسى كه در سال 1352 ه . ش . به مناسبت هزارمين سال ولادت ابو ريحان بيرونى به وسيلهء شوراى عالى فرهنگ و هنر در بهمن‌ماه 1353 در تهران انتشار يافت ، از صفحه 1 - 25 آن به چاپ رسيد .